Ateşe Dikkat: Nadir Bir Sorunun Belirtisi Olabilir mi? Yangını Sevmenin Dikkat Çeken Yolu — Piromani Nasıl Anlaşılır?

Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi uzmanı Klinik Psikolog Cumali Aydın, piromani ve yangın çıkarma davranışlarının farklarını, bu davranışların erken işaretlerini ve etkili tedavi yöntemlerini anlattı. Piromani toplu olarak yangın çıkarmak arzusunu tekrarlayan ve bu dürtüyü engelleyemeyen bir durum olarak tanımlanır; bu bozukluk, dürtü kontrol bozuklukları kategorisinde yer alır.

Bir kişinin piromani olup olmadığının değerlendirilmesi için bazı temel kriterler vardır. Örneğin, birden çok kez kasıtlı yangın çıkarmak, yangın öncesinde yoğun bir gerilim veya heyecan hissetmek, yangın sırasında ya da sonrasında rahatlama ya da haz duymak, çıkarmanın maddi çıkar, öç veya ideolojik amaçla yapılmaması ve başka bir akıl hastalığıyla açıklan�maması gerekir. Bir genç için, “içimdeki sıkışma kibriti yakınca geçiyor” gibi ifadeler piromaniyi düşündürebilir; fakat kesin tanı yalnızca uzmanlar tarafından konulur.

Travmalar her ne kadar yangın çıkarma riskini artırsa da bu davranışın yaygınlığı her çocuk için aynı değildir. Yangın çıkarma davranışı kaza, çıkar sağlama, ideolojik amaçlar veya öfke gibi nedenlerle de görülebilir ve kundaklama hukuki bir terimdir. Piromani ise tamamen farklı bir motivasyona sahiptir: Kişi yalnızca yangın çıkarmanın kendisinden haz alır, başka bir amaç yoktur.

Araştırmalar, özellikle ergenlik döneminde aile içi çatışma, ebeveyn ilgisizliği, gözetim eksikliği ve travmatik yaşantıların yangın çıkarma davranışını artırabildiğini gösteriyor; ancak piromani, bu davranışların çok küçük ve nadir bir alt grubudur. Yani travma veya zorlu aile ortamı risk faktörü olabilir ama herkes piromani geliştirmez.

Toplumda yangın çıkarma olayları genellikle 18–29 yaş arası erkeklerde görülse de piromani tanısı nadirdir. Kundaklama suçundan hüküm giymiş kişilerin yalnızca yaklaşık yüzde 3’ü piromani kriterlerini karşılar. Erken dönemde fark edilen uyarı sinyalleri ise şu şekilde değerlendirilebilir: Ateşe ve yangına aşırı ilgi; küçük çaplı ateşler yakma; yangın öncesinde huzursuzluk, yangın sonrasında ise rahatlama hissi; yangınları maddi çıkar veya mesaj verme amacıyla kullanmama.

Tedavinin temeli terapidir;piromani için özel bir ilaç bulunmuyor ancak tedavi psikoterapi ile önemli ölçüde faydalı olabilir. Sizlere bazı tedavi yaklaşımlarını şu şekilde özetleyebiliriz: Bilişsel Davranışçı Terapi içinde dürtüyü fark etmek, erteleme stratejileri geliştirmek ve yangın güvenliği eğitimini içeren çalışmalar kullanılır. Aile odaklı programlar, çocuk ve ergenleri aileyle birlikte ele alır ve bu süreç çok önemlidir. Multisistemik terapi ise çocuğu, ailesi, okulunu ve arkadaş çevresini kapsayan bütünsel bir yaklaşımı amaçlar ve riskli davranışların azaltılmasına yardımcı olur.

İlaç kullanımı bazı durumlarda eşlik eden depresyon, kaygı veya dürtüsellik gibi belirtilerde düşünülür; antidepresanlar veya naltrekson gibi ilaçlar vaka bazında değerlendirilebilir. Tedavinin süresi kişiye göre değişir ve çoğu durumda birkaç aylık yoğun terapi ile başlayıp daha sonra uzun süreli takip gerektirir. Erken fark edilirse ve aile ile uzman işbirliği sağlanırsa başarı oranı artar.